Omschrijving:

• De betekenis van boekhistorische kennis voor hedendaagse leeskringen en (openbare) bibliotheekgebruikers
  De interesse voor kennis en cultuur wordt gevoed door bibliotheekbezoek voor activiteiten en programma's, en gestimuleerd door deelname aan leeskringen, die veelal door bibliotheken worden ondersteund. Deze deelnemers en bezoekers vormen een interessante doelgroep voor de boekhistorische kennis die met vereende krachten wordt verzameld door wetenschappers, boekhistorische verenigingen en betrokken instellingen.
  Kan boekhistorische kennis aan belang winnen in het perspectief van deze doelgroepen? Hoe zou deze kennis voor hedendaagse leeskringen en (openbare) bibliotheekgebruikers betekenis kunnen krijgen?

• Lokale bibliotheekgeschiedenis - een vergelijking
  Het instituut 'openbare bibliotheek' is in Nederland nu zo'n eeuw oud. De geschiedenis van de openbare bibliotheek in Nederland is veelvormig. Afhankelijk van lokale omstandigheden op religieus, politiek, economisch en sociaal-cultureel vlak is in steden en dorpen op verschillende wijze invulling gegeven aan het concept 'openbare bibliotheek'. Bestudering van lokale bibliotheekgeschiedenissen - veel historische studies zijn aanwezig in de vakbibliotheek van de Vereniging van Openbare Bibliotheken - kan materiaal aandragen voor een verklaring van de lokale verschillen. Welke invloeden (religieus, politiek, economisch, sociaal-cultureel) bepaalden in sterkere en zwakkere mate ontstaan en gedaante van lokale openbare bibliotheken?

Contactpersoon:
Dr. mr. Marian Koren, Hoofd Wetenschappelijk Bureau
Telefoon: (070) 309 0115
E-mail: koren@debibliotheken.nl

Omschrijving:

• Fotoboeken en hun ‘maquettes' in de Leidse Prentenkabinet-collectie
  De kennis van de Nederlandse productie op het gebied van fotoboeken is nog gering. Door de Utrechtse kunsthistoricus dr. Adi Martis en twee van zijn oud-leerlingen, Rick Suermondt en Mirelle Thijsen, wordt al enige jaren onderzoek gedaan naar hoe het fotoboek zich als visueel medium vanaf de jaren twintig heeft ontwikkeld in relatie tot andere (visuele) media als de roman, het geïllustreerde tijdschrift, film, video, televisie, het kunstenaarsboek, etc. Daarbij worden onderwerpen als de ontologie van het fotoboek aan de hand van Nederlandse en buitenlandse voorbeelden, met analyse van ‘foto-layout' en ‘foto-verhaal', en de vertelvorm en de paradox van de ‘discontinue continuïteit' in spreads bestudeerd. Inmiddels is de kunsthistorische dissertatie van Mirelle Thijsen over Het Bedrijfsfotoboek, afgerond (2002).
  In het boek Fotografie in Omslag van Mattie Boom uit 1989 worden vijftien fotoboeken uit de jaren vijftig en veertien uit de jaren zestig tot tachtig van de twintigste eeuw behandeld. Vijfentwintig van deze in totaal negenentwintig fotoboeken zijn in eerste druk in de bibliotheek van het Prentenkabinet / Studie en Documentatie Centrum voor Fotografie aanwezig, naast nog talloze andere fotoboeken uit deze periode die niet in Fotografie in Omslag zijn behandeld. Het Prentenkabinet bezit van achtentwintig - voornamelijk Nederlandse - fotoboeken de originele foto's en/of de originele lay-outs (met ingeplakte originele foto's; van sommige zelfs meerdere lay-outs uit verschillende stadia van ontwerp).
  De wordingsgeschiedenis van fotoboeken is een onderwerp waarop (kunsthistorische) studenten kunnen afstuderen, zoals bijvoorbeeld in 2002 is gebeurd met een fraaie scriptie over de fotoboeken van Johan van der Keuken en in 2006 met een analyse van de lay-out en montage van Ed van der Elskens boek Een liefdesgeschiedenis in Saint Germain des Prés, met aandacht voor opvattingen van de ontwerper Jurriaan Schrofer. Sedert eind 2006 wordt, in het kader van de tentoonstelling die het Stedelijk Museum Amsterdam voorbereidt, onderzoek gedaan door een Leidse student van de Masters of Photographic Studies (Faculteit der Kunsten) naar de Japanse fotoboeken van ed van der Elsken. Naast deze al lopende of reeds afgeronde studieprojecten bevat het fotoboeken-materiaal in de collectie van het Prentenkabinet nog vele mogelijkheden voor onderzoek.
  

Contactpersoon:
Mw. dr. I.T. Leijerzapf
Telefoon: (071) 527 2792
E-mail: i.th.leijerzapf@library.leidenuniv.nl

1. Boeken uit de Utrechtse klooster en kapittels
   In 1584 werd in Utrecht in de Janskerk een stadsbibliotheek ingericht. De boeken werden bijeengebracht op basis van een besluit van de Utrechtse vroedschap uit 1581. De stad had gekozen voor de hervormde religie. De vijf Utrechtse kapittelkerken en kloosters in en rond de stad kregen de opdracht van de Utrechtse vroedschap om hun boeken in te leveren en onder te brengen in de op te richten stedelijke bibliotheek. Na enige druk gaven de kloosters en ook het Hieronymushuis aan de oproep gehoor. Maar de kapittelheren besloten, met uitzondering van de kanunniken van St. Jan, het verzoek te negeren. Via diverse omwegen is een deel van dat bezit in de negentiende eeuw uiteindelijk toch in de Utrechtse Universiteitsbibliotheek terecht gekomen.
   Er wordt momenteel gewerkt aan een zorgvuldige inventarisatie van alle boeken die tot die collecties hebben behoord en die nu nog in de Utrechtse Universiteitsbibliotheek worden bewaard. Het gaat dan in het bijzonder om de handschriften en de in de vijftiende en zestiende eeuw gedrukte werken.
   Begin 2008 zal dit project zijn voltooid. Dit volledige overzicht zal een basis kunnen vormen voor een onderzoek naar het boekenbezit van de Utrechtse klooster en kapittels in de late zestiende eeuw. Een vergelijking met bibliotheken van contemporaine religieuze instellingen elders ligt voor de hand. En wat kregen de bibliotheken in hun bezit in de periode dat de invloed van de Hervorming in deze contreien meer en meer voelbaar werd? Het onderzoek zou bovendien een licht kunnen werpen op de vraag hoe radicaal de gevolgen van de Alteratie voor het intellectuele leven in de stad Utrecht waren.
   
   
2. De bibliotheken van Evert van de Poll en Huybert Edmond van Buchell
   De collectie van de Utrechtse Universiteitbibliotheek bestond in haar eerste jaren uit de boekerijen van een aantal Utrechtse kloosters en het kapittel van Sint Jan. Omstreeks 1600 deden de legaten van Evert van de Poll en Huybert Edmond van Buchell de bibliotheek van een kloosterlijke, katholiek-theologische collectie uitgroeien tot een bredere en ook op de actualiteit gerichte boekerij. De humanistisch georiënteerde bibliotheek van Van de Poll bestond uit ruim 1.000 banden en bevatte veel juridische, maar ook literaire, theologische en historisch-geografische werken. Met het legaat van de voormalige kanunnik van Sint Marie, Huybert van Buchell, verwierf de bibliotheek meer dan 2.000 banden op vele vakgebieden, met een nadruk op de reformatorische theologie.
   In de eerste gedrukte catalogus van de bibliotheek van 1608 zijn de boeken uit het bezit van Van de Poll en Van Buchell aangetekend.
   Er wordt terecht veel onderzoek naar bibliotheken van geleerden verricht. Bij ontstentenis van veel primaire bronnen, bieden deze bibliotheken een zicht op het leven en denken van vooraanstaande burgers. Deze grotendeels bewaarde bibliotheken van twee belangrijke, zestiende-eeuwse Utrechters kunnen bij uitstek dienen als venster op hun tijd.

Contactpersoon:
Hans Mulder, conservator oude drukken
Telefoon: (030) 253 6634
E-mail: h.mulder@library.uu.nl

1. Pertjetakan Kebajoran
   Na de onafhankelijkheid van Indonesië hielp Joh. Enschedé tussen 1952 en 1955 op verzoek van de Indonesische autoriteiten bij het opzetten van een drukkerij voor geldswaardige papieren. Enschedé bedacht de opzet, bestelde de benodigde machines, recruteerde mensen en zond eigen personeel om bij de inrichting en opleiding van het inheemse personeel de helpende hand te bieden.
   De opbouw van deze vestiging in Indonesië, Pertjetakan Kebajoran, is volledig gedocumenteerd en ligt vast in dossiers van uitgezonden personeel, bagagelijsten, bestellingen van machines en materialen, de organisatie en beveiliging en wat niet al. Het aanwezige materiaal is opgeborgen in ruim 30 archiefdozen. Een onderzoeker, bij voorbeeld een bedrijfshistoricus, zou met behulp van alle bewaard gebleven stukken, het hele proces van dag tot dag kunnen reconstrueren.
   
   
2. Oprechte Haarlemsche Courant
   Veel van de door buitenlandse correspondenten van de krant naar het bedrijf gestuurde brieven zijn aan het begin van de twintigste eeuw opgeruimd. De 'particuliere correspondentie' van Johannes Blauw, correspondent voor de OHC te Parijs van 1819 tot 1829 is echter compleet bewaard gebleven. Het zou interessant kunnen zijn eens te onderzoeken wat deze Blauw aan de thuisbasis schreef en wat daarvan daadwerkelijk in de krant terecht kwam.
   
   
3. Grafische bedrijfstak
   Alle correspondentie met de overkoepelende grafische organisaties, zoals de Bond voor Fotolithografische Inrichtingen, de Vereeniging van Boek- en Steendrukkerspatroons, de Federatie van Werkgeversorganisatiën in het Boekdrukkersbedrijf, is bewaard gebleven. Ook zijn er talrijke stukken over de invoering van het stukloon en de arbeidsonrust die daarmee gepaard ging.
   Aan de hand van deze stukken zou een goed inzicht verkregen kunnen worden in de dagelijkse praktijk in een grafisch bedrijf, met zijn beloningsstructuur, zijn voorschriften over netheid en orde, zijn collectieve arbeidsovereenkomsten, verzekeringen, pensioenen en wat dies meer zij.
   
   
4. Typografische verenigingen
   Het Museum Enschedé bezit de notulenboeken en ledenlijsten van de Haarlemse typografenvereniging "Tot nut en gezellig verkeer", van haar oprichting in 1851 tot haar opheffing in 1930. Welke rol speelden dergelijke organisaties binnen de grafische industrie? Welke activiteiten ontplooiden zij?
   Het materiaal in het museum zou gebruikt kunnen worden als case study binnen een algemeen onderzoek naar de rol die dergelijke typografische gezelschappen - ook in andere steden bestonden die - speelden in de overgangstijd tussen ambacht en industrie.

Contactpersoon:
Drs. H.J. de Zoete, conservator Museum Enschedé
Telefoon: (023) 518 4493
E-mail: museum@joh-enschede.nl

^

^

4.
Collectie Edelman: Amerikaanse (kinder)boeken over Nederland en over Nederlanders in Amerika.

5.
Collectie Bodenheim: boeken en documenten aanwezig in Koninklijke Bibliotheek, originele illustraties aanwezig in Letterkundig Museum.

6.
Franse kinderboeken bij Nederlandse uitgevers (19e eeuw). Map met titels aanwezig.

7.
De betekenis van aanduidingen op boeken na circa 1945: GP, GQ, GRP, GRCZ, GRCS e.d.

8.
Drukkerij Van Hoogstraten

9.
Kleurinrichtingen zoals C.W. Mieling (o.a. in Nieuwsblad voor de Boekhandel)

10.
Scrapbooks ofwel Plakboeken (o.a. aantal in de collectie Landwehr-Vogels)
Boeken met bladen van wit of gekleurd papier waarin men speciaal hiervoor gedrukte kleinere of grotere prenten, uitgeknipte prenten, plakplaatjes of zelf gemaakte tekeningen e.d. heeft geplakt. In gebruik vanaf 1825. Elk plakboek is uniek. Een veel gebruikte buitenlandse term is 'scrapbooks'. (zie P.J. Buijnsters in 'Antiek' sept. 1996). Janneke van der Veer heeft hier een klein onderzoek gedaan dat is gepubliceerd in 'Boekenpost' gepubliceerd.

11.
Beweegplatenboeken (o.a. aantal in de collectie Landwehr-Vogels)
Informatieve boeken waarbij delen van de afbeelding kunnen worden opgelicht waardoor je als het ware steeds verder in het menselijk lichaam, de machine, de duikboot, de telefoon, de auto ... enz. kijkt. (De meeste boeken van dit type zijn niet bedoeld voor kinderen)

12.
Negerverhalen:
Met 'negerverhalen' wordt hier bedoeld: niet-realistische verhalen waarin zwarte mensen vanuit een westerse visie in een min of meer gefantaseerde omgeving worden beschreven. Ze worden weergegeven met stereotype uiterlijke kenmerken en gedragingen. Het hoogtepunt van deze uitgaven lag in de jaren 1930-'50 (Felix de Rooy, St. Negerofilia).

13.
ABC-boeken: Collectie de Ru (1100 abc-boeken, internationaal) en meer in de KB-collectie

14.
Verschillende genres, bijvoorbeeld diverse bijzondere boekvormen, te vinden in:
Genrethesaurus ten behoeve van de ontsluiting van bewaarcollecties kinderboeken. - 4e herz. dr. / onder red. van Thea Gordijn en Jeannette Kok. - Den Haag : Letterkundig Museum, 2003.

15.
Het tijdschrift "Kinder-courant", met platen en vignetten, verschenen van 1852-1905. Er hoorden platen in, die in veel gevallen zijn verdwenen, met allerlei voorbeelden voor het maken van papieren speelgoed. Heel creatief vaak. Ook de rest van de inhoud is van belang. Gedichten, verhalen, enz. En het verscheen over een lange periode, meer dan 50 jaar.

16.

Reintje verwekt onrust / een sprookje met teekeningen van Hans Held - Amsterdam : [s.n.], 1946. - 44 p. : ill. ; 21 cm

Inhoud: Boek met 15 paginagrote gelithografeerde kleurenplaten. Een allegorisch sprookje waarin Reintje symbool staat voor de vijand, en de wespen voor Stu-kas. De al te goede oude egelkoning Stekelatus II wordt opgevolgd door zijn zoon, Stekelatus III. Daardoor worden de rovers, waaronder Reintje, onrustig. De nieuwe koning stelt de dienstplicht in en laat wapens maken. De dieren werken samen en waarschuwen elkaar voor Reintje en vallen hem aan als hij haas Witje heeft geroofd. Wespen en egels trekken ten strijde en verslaan de vos. Met platen waarop de wespen als vliegtuigformaties en de egels als colonnes soldaten met Wehrmachthelmen zijn afgebeeld. Op de achterkant een afbeelding met een wapenschild met de naam Stachelatus III. Het boekje vindt zijn oorsprong in de gelijknamige film van 1940.

Voorgestelde onderzoek: Een onderzoek naar de film, de Duitse versie en de Nederlandse vertaling / bewerking uit 1946 (!)

^

^

^

^

^

21.
Contactpersoon:
Dr. A.M.Th. Leerintveld
Telefoon: (070) 314 0320
E-mail: ad.leerintveld@kb.nl

Voorgesteld onderzoek:
Korte typering van de aanwezige bronnen/documenten en van het onderzoeksthema:
Collectie Gijsbert Cuper (1644-1716)
De omvangrijke collectie handschriften van de Deventer hoogleraar Cuper bevat een schat aan gegevens voor wie onderzoek wil doen naar de Republiek der Letteren aan het einde van de zeventiende en het begin van de achttiende eeuw. Cuper correspondeerde met tal van geleerden. Hij bewaarde de ingekomen post bij kopieën of minuten van zijn uitgaande post, zodat in veel gevallen een tweezijdige correspondentie bewaard gebleven is. Vaak handelt deze correspondentie over boeken, oud of recent, op de vakgebieden die Cupers grote interesse hadden: theologie, geschiedenis, numismatiek en epigrafiek.

^

22.
Contactpersoon:
Dr. A.M.Th. Leerintveld
Telefoon: (070) 314 0320
E-mail: ad.leerintveld@kb.nl

Voorgesteld onderzoek:
Korte typering van de aanwezige bronnen/documenten en van het onderzoeksthema:
Kopij van Joost van den Vondel.
In de collectie handschriften van de KNAW is KA 59 een handschrift van de vertaling en bewerking van de Metamorphosen van Ovidius, uitgegeven onder de titel: "Publius Ovidius Nazoos herscheppinge" (Amsterdam 1671). Dit handschrift is de kopij geweest voor die uitgave.
Op basis hiervan kan onderzoek gedaan worden naar de praktijk van een zeventiende-eeuwse drukkerij en de werkwijze van een van Nederlands belangrijkste auteurs.

^

^